बैतडी ।
इतिहास केवल पुस्तकका पानामा लेखिएको विषय होइन । शिलामा कुँदिएका अक्षर, माटोभित्र लुकेका अवशेष, पुराना मन्दिर, मूर्ति, भाँडाकुँडा र पुर्खाले छोडेका सांस्कृतिक चिन्हहरूमा पनि इतिहास जीवित हुन्छ । बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिका–४ देवलहाटमा रहेका शिलालेख तथा पुराना भाँडाकुँडा यस्तै ऐतिहासिक सम्पदाका महत्वपूर्ण उदाहरण हुन् ।
देवलहाटको शिलालेखलाई केवल ढुङ्गामा कुँदिएका अक्षरका रूपमा हेर्न मिल्दैन। यो विगतको सामाजिक, धार्मिक तथा राजनीतिक अवस्थाबारे जानकारी प्राप्त गर्ने महत्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छ । लोककथा र जनश्रुतिले इतिहासको झल्को दिन सक्छन्, तर शिलालेख र पुरातात्त्विक सामग्रीले इतिहास अनुसन्धानका लागि थप ठोस आधार प्रदान गर्छन्। त्यसैले यसको वैज्ञानिक अध्ययन र संरक्षण आवश्यक छ ।
त्यसैगरी, देवलहाट तथा पञ्चदेवल शिवधाम क्षेत्रमा भेटिएका पुराना भाँडाकुँडा पनि स्थानीय इतिहासका मौन साक्षी हुन् । तामा, पित्तल, काँसा, माटो तथा अन्य सामग्रीबाट बनेका यस्ता वस्तुले तत्कालीन मानिसहरूको जीवनशैली, सीप, प्रविधि, धार्मिक अभ्यास र आर्थिक अवस्थाबारे महत्वपूर्ण जानकारी दिन सक्छन् ।
तर विडम्बना के छ भने, यस्ता अमूल्य सामग्रीमध्ये कतिपय वर्षौंदेखि एउटा भवनभित्र थन्किएर बसेका छन् । उचित संरक्षण, सूचीकरण र प्रदर्शनीको अभावमा ती सामग्री आम मानिसको पहुँच र जानकारीबाट टाढा छन् । धुलो, चिस्यान र समयको प्रभावले पुराना वस्तुहरूमा क्षति पुग्ने जोखिमसमेत बढेको छ ।
यस्ता सम्पदाको वास्तविक ऐतिहासिक महत्व पहिचान गर्न स्थानीय तहको प्रयाससँगै पुरातत्त्व विभाग तथा सम्बन्धित विज्ञ निकायको वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ। कुन समयका हुन्, कसरी निर्माण गरिएका हुन्, तिनको प्रयोग के थियो र स्थानीय इतिहाससँग तिनको सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने विषयमा अध्ययन हुन सकेमा देवलहाटको इतिहासका धेरै नयाँ तथ्य बाहिर आउन सक्छन् ।
दुर्भाग्यवश, यस्ता सम्पदाको संरक्षण, अनुसन्धान र प्रचारप्रसारमा अपेक्षित ध्यान पुग्न सकेको देखिँदैन । तीनै तहका सरकार, सम्बन्धित सरकारी निकाय, स्थानीय समुदाय तथा अन्य सरोकारवालाले यस्ता सम्पदालाई प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ । सम्पदा संरक्षणलाई केवल धार्मिक स्थलको संरक्षणका रूपमा होइन, स्थानीय इतिहास, शिक्षा, संस्कृति र पर्यटनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ ।
यदि पुराना भाँडाकुँडा तथा अन्य पुरातात्त्विक सामग्रीको व्यवस्थित सूचीकरण, वैज्ञानिक संरक्षण र सार्वजनिक प्रदर्शनीको व्यवस्था गर्न सकियो भने यसले देवलहाटको ऐतिहासिक पहिचानलाई थप बलियो बनाउन सक्छ । विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र पर्यटकका लागि पनि यस्तो सम्पदा अध्ययनको महत्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्छ ।
सम्पदाको संरक्षण सरकारको मात्र जिम्मेवारी होइन । स्थानीय समुदाय, युवा पुस्ता, सामाजिक संघसंस्था, इतिहास तथा पुरातत्त्वका अनुसन्धानकर्ता र सरोकारवाला सबैको साझा दायित्व हो । तर राज्यका सम्बन्धित निकायले यसको संरक्षणका लागि आवश्यक प्राविधिक र आर्थिक पहलको नेतृत्व गर्नुपर्छ ।
देवलहाटको शिलालेख र पुराना भाँडाकुँडा विगतका मौन दस्तावेज हुन् । तिनले बोल्दैनन्, तर तिनलाई पढ्न र बुझ्न सक्ने हो भने हाम्रो इतिहासका धेरै अनुत्तरित प्रश्नहरूको जवाफ दिन सक्छन् । त्यसैले ओझेलमा परेका यी सम्पदालाई तत्काल पहिचान, संरक्षण, अनुसन्धान र प्रचारप्रसारको दायरामा ल्याउनु आवश्यक छ ।
इतिहास जोगाउनु भनेको केवल पुराना ढुङ्गा र भाँडाकुँडा जोगाउनु होइन; आफ्नो पहिचान, सभ्यता र भावी पुस्ताका लागि ज्ञानको आधार जोगाउनु हो। देवलहाटका यी ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण हुन सकेमा बैतडीको इतिहासलाई अझ प्रमाणिक र समृद्ध रूपमा बुझ्ने बाटो खुल्नेछ ।
