बैतडी — सुदूरपश्चिमको मौलिक एवं महत्वपूर्ण पर्व गौराको दोस्रो दिन आज बैतडीको सुर्नया गाउँपालिका–४ मा ‘न्वालाको गौरा’ मनाइँदैछ। मङ्गलबारदेखि विधिवत् रूपमा सुरु भएको गौरापर्वअन्तर्गत व्रतालु महिलाहरूले पहिलो दिन भिजाइएको बिरुडा पवित्र धारा, मुहान तथा न्वालोमा लगेर सामूहिक रूपमा धोएर पूजा गरेका छन्।
गौरा पर्वका जानकार सुर्नया–४ खुना फागारी जुनकिरी महराका अनुसार बिरुडा पञ्चमीको पहिलो दिन तामाको भाँडोलाई गाईको गोबरले लिपेर दुबो र अक्षताले सिङ्गार गरी मास, कलौँ, गहत, गहुँ र गुरुस गरी पाँच प्रकारका अन्न भिजाउने परम्परा छ। बिरुडा भिजाउने क्रममा महिलाहरूले माङ्गलिक फाग तथा सगुन गाउने गर्छन्।
दोस्रो दिन भिजाइएको बिरुडालाई पवित्र धारा, मुहान वा न्वालोमा लगेर माङ्गलिक फाग–सगुनका साथ धोइन्छ। धोएको बिरुडा गौरापर्वका विभिन्न धार्मिक विधिमा प्रयोग गरिन्छ।
“भिजाएका बिरुडा पवित्र धारा, मुहान वा न्वालोमा लगेर सामूहिक रूपमा धोइन्छ,” महराले भनिन्, “त्यही बिरुडा सप्तमीका दिन गौरा भित्र्याउने बेला प्रसादका रूपमा चढाइन्छ।”
उनका अनुसार सप्तमीका दिन धानको खेतबाट साउँ, तिल, अपामार्गलगायतका वनस्पति सङ्कलन गरी सञ्जा गौरा तयार गरिन्छ। गौरादेवीको पूजाआजामा समेत बिरुडाको प्रयोग हुने र यसलाई गौरीको प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने परम्परा छ।
महराका अनुसार पुत्रदा एकादशीको व्रतपछि भाद्र महिनाको बिरुडा पञ्चमीदेखि गौरापर्व विधिवत् रूपमा सुरु हुन्छ। बिरुडा पञ्चमीका दिन महिलाहरूले शुद्ध शाकाहारी भोजन गर्दै पाँच प्रकारका अन्न भिजाउने र माङ्गलिक फाग तथा सगुन गाउने चलन रहेको छ।
सप्तमीमा गौराको प्रतिमा भित्र्याइने
व्रतालु सगुनारी लिला महराका अनुसार गौरापर्वको सप्तमीका दिन गौराको प्रतिमा बनाई ‘गौराघर’मा भित्र्याउने गरिन्छ।
“गौरा हाम्रो सुदूरपश्चिमका नारीहरूको ठूलो पर्व हो,” उनले भनिन्, “जसरी पुरुषले जनै धारण गर्छन्, त्यसैगरी महिलाले पनि यज्ञोपवीतका रूपमा यो पर्वमा दुबधागो लगाउने चलन छ।”
उनका अनुसार श्रीमान् तथा परिवारका सदस्यको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु, सुख–समृद्धि र पारिवारिक कल्याणको कामना गर्दै महिलाहरू गौरा व्रत बस्ने गर्छन्।
अष्टमी अर्थात् गौराष्टमीका दिन विशेष पूजाआजा गरी मङ्गलगानका साथ गौरा नचाउने परम्परा छ। गौरालाई गौराघरको आँगनमा ल्याएर अठबाली गीत, चैत, धमारी तथा राजा–महाराजाका वीरगाथासहित नचाउने गरिन्छ।
शिव–पार्वतीको आराधनासँग जोडिएको पर्व
रौलाकेदारका पुजारी विष्णुदत्त भट्टका अनुसार प्राचीनकालदेखि पर्वतराज हिमालय र मेनकाकी पुत्री तथा भगवान् शिवकी अर्धाङ्गिनी पार्वतीलाई गौरा देवीका रूपमा पूजा–अर्चना गरिँदै आएको छ।
उनका अनुसार अगस्ति ताराको उदयका आधारमा गौरा शुक्ल वा कृष्ण दुवै पक्षमा मनाइन्छ। शुक्ल पक्षमा परेको गौरालाई ‘उज्याली गौरा’ र कृष्ण पक्षमा परेको गौरालाई ‘अन्यारी गौरा’ भनिन्छ। दुवै गौरालाई पवित्र मानिए पनि उज्याली गौरालाई विशेष महत्व दिने परम्परा छ।
स्कन्द पुराणको मानसखण्डमा उल्लेख भएअनुसार कैलाश पर्वतका राजा हिमालयकी पुत्री गौरीले महादेवलाई पति पाउन बाह्र वर्षसम्म कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। गौरीको तपस्याबाट प्रसन्न भएर महादेवले दर्शन दिएपछि शिव–पार्वतीको विवाह भएको र त्यसैको स्मरणमा गौरापर्व मनाउने गरिएको धार्मिक विश्वास छ।
गौरासँगै देउडा र धमारीको रौनक
गौरापर्व धार्मिक आस्था र पूजाआजामा मात्र सीमित छैन। यो सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसंस्कृति र पहिचानसँग पनि गहिरोसँग जोडिएको पर्व हो।
गौराको अवसरमा महिलाहरू व्रत तथा पूजाआजामा सहभागी हुने गर्छन् भने पुरुष तथा युवाहरू देउडा, डुस्को, धमारीलगायतका मौलिक सांस्कृतिक गतिविधिमा रमाउने गर्छन्।
पछिल्लो समय सुदूरपश्चिममा मात्र सीमित नरही काठमाडौँलगायत देशका विभिन्न स्थान तथा विदेशमा रहेका सुदूरपश्चिमेलीहरूले समेत सामूहिक रूपमा गौरापर्व मनाउँदै आएका छन्। धार्मिक आस्था, पारिवारिक सुख–समृद्धिको कामना र मौलिक लोकसंस्कृतिलाई एकै ठाउँमा जोड्ने भएकाले गौरापर्व सुदूरपश्चिमको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित हुँदै आएको छ।
